Sống Dầu Đèn Chết Kèn Trống: Ý Nghĩa câu tục ngữ đầy đủ nhất
Tại sao đám ma phải có kèn trống? Trong kho tàng văn hóa tâm linh Việt Nam, câu tục ngữ sống dầu đèn chết kèn trống không chỉ hàm chứa triết lý nhân sinh sâu sắc, mà còn phản ánh sự giao hòa giữa phong tục, tín ngưỡng, đạo hiếu và lối ứng xử cộng đồng từ bao đời nay.
Từ ánh sáng le lói của ngọn đèn dầu nơi nếp nhà xưa, cho đến tiếng kèn trống tiễn đưa người đã khuất, cả hai biểu tượng đều góp phần khắc họa văn hóa gia đạo Việt. Đằng sau câu nói ấy là những thông điệp sâu xa về đạo lý làm người, sự tri ân đời sống, và bản sắc văn hóa đặc thù cần được trân trọng và gìn giữ.
Sống dầu đèn
Tối đến phải có đèn.
Xưa nhà nào nghèo cũng phải sắm cho mình một chiếc đèn dầu Hoa Kỳ để giữa nhà để người lớn ngồi nói chuyện trà nước thư giãn sau một ngày lao động vất vả.
Nhà có điều kiện, tối đến còn thắp đèn tọa đăng sáng choang cho hàng xóm. Đêm tối ở thôn quê thanh vắng và êm ả, nhà không có ngọn đèn thắp lên nom âm u như nhà ma.
Khi còn chưa còn đèn điện, Đèn Dầu rất được coi trọng. Buổi tối, khi gia đình sum vầy bên bàn ăn, đèn dầu thường được sử dụng tạo ra không khí ấm áp và đầm ấm. Đèn dầu cũng trở thành người bạn của mỗi sĩ tử, học trò trên con đường tìm kiếm tri thức vào mỗi buổi đêm.
Trong Phật giáo, Phật có dạy người phát tâm cúng dường đèn dầu sẽ nhận được 10 công đức vô lượng. Đèn dầu mang ánh sáng thuần khiết, tượng trưng cho chân lý của Phật pháp xua tan đi bóng tối vô minh. Từ xa xưa, ngọn đèn đã là phẩm cúng dường ban phật không thể thiếu của mỗi tăng, ni, phật tử.
Trong ngũ đức mà con người cần tu tập là Nhân – Lễ – Nghĩa – Trí – Tín, hành Hỏa ứng với Lễ, chính là lễ phép, lễ giáo. Do đó, trong truyền thống người Việt, trên bàn thờ mỗi nghi lễ đều không thể thiếu sự xuất hiện của ngọn lửa, thông qua thắp nến hoặc đèn dầu.
Chết kèn trống
Người Việt coi việc đưa tang không chỉ là trách nhiệm của cá nhân, mà còn là một bổn phận thiêng liêng đối với tiên nhân, phản ánh rõ nét tinh thần báo hiếu và tri ân. Tang lễ được cử hành đúng lễ nghi, với sự hiện diện của âm nhạc kèn trống, chính là cách giữ gìn danh tiết, phẩm giá cho người khuất, đồng thời hun đúc đạo đức cho thế hệ kế thừa.
Nhà có người từ trần, việc đầu tiên là phải cử người đi đón phường kèn (đội kèn trống). Có đón được phường kèn về thì mới khâm liệm rồi phát tang cho con cháu được. Và tiếng kèn nỉ non cất lên như lời ai điếu báo cho hàng xóm láng giềng, bạn bè gần xa đến thăm viếng.
Mỗi đám tang là một phận người khác nhau, nên phải tùy hoàn cảnh, gia thế, công trạng của người khuất mà tiếng khóc, tiếng kèn trống cũng bi sầu khác nhau.
Đám ma những người già, đại thọ từ tám mươi trở lên người ta gọi là “hồng tang”, hầu như rất ít tiếng khóc hờ ai oán. Lúc nhập quan hay xuống mộ cũng có vài tiếng khóc hờ cho phải phép, còn cơ bản là không. Bởi người ta cho rằng, sống đến thế là tận tuổi trời rồi, về với tiên tổ thôi, không có gì phải đau buồn cho lắm. Tuổi trời cho bao nhiêu sống hết bấy nhiêu. Đời con người cũng như phao dầu của ngọn đèn, hết dầu thì đèn phải tắt.
Nhưng ở đám tang những người chết trẻ, người chết bất ngờ, đột tử, chết đau đớn… mọi sự đời còn đang dở dang thì không hiểu sao, tiếng kèn đám ma nghe rất đau thương ai oán.
Đội kèn trống thời xưa thường phải có đủ 8 người chơi 8 nhạc cụ khác nhau, gọi là phường bát âm.
- Tám loại đó là: Thạch – Thổ – Kim – Mộc – Trúc – Bào – Ti – Cách.
- Tương ứng với Bát quái: Cấn – Khôn – Đoài – Chấn – Khảm – Tốn – Ly – Càn.
- Thạch là các nhạc khí chế tác bằng đá như đàn đá, biên khánh.
- Thổ là các nhạc khí làm bằng đất như trống đất
- Kim là nhạc khí bằng kim loại như cồng chiêng, trống đồng
- Mộc là các nhạc khí bằng gỗ như song lang, mõ.
- Trúc là nhạc khí dùng hơi thổi, chế tác từ cây trúc như tiêu, sáo.
- Bào là nhạc khí làm bằng vỏ quả bầu như đàn tính, đàn bầu.
- Ti là nhạc cụ dây, dùng cho các loại đàn dây như đàn tranh,…
- Cách là da, dùng gọi các loại trống mặt bịt bằng da như trống cái, trống đế, trống chầu.
Thời nay các nhạc cụ có thể giản tiện đi nhiều, nhưng không thể thiếu tiếng kèn và trống trong mỗi đám ma.
Câu tục ngữ sống dầu đèn chết kèn trống là sự đúc kết từ những trải nghiệm, quan sát và triết lý của người xưa về vòng đời sinh tử. Trong đó, “dầu đèn” biểu trưng cho ánh sáng của sự sống, sự đủ đầy, hạnh phúc gia đình ở nhân thế. Còn “kèn trống” diễn đạt sự trân trọng tiễn biệt người về thiên cổ, đạo hiếu dành cho người đã khuất. Câu nói không chỉ mang ý nghĩa miêu tả, mà còn khẳng định sự cần thiết trong mỗi giai đoạn đời người đều phải có đủ nghi thức, đúng lễ nghi, để tròn chữ “nhân”, vẹn nghĩa “đạo”.
Kết Luận: Giá Trị Bền Vững Của Một Phong Tục Đậm Đà Bản Sắc Việt
Sống dầu đèn chết kèn trống không chỉ là một lời răn dạy, mà còn là sự kết tinh của văn hóa, tín ngưỡng và tâm linh Việt Nam. Triết lý ấy truyền tải thông điệp sâu sắc về cách sống trọn vẹn, và cái chết đáng kính trọng – hoàn chỉnh từ tâm linh đến nhân đạo.
Phường kèn nay đã trang bị cả loa đài và tăng âm, thậm chí có phường còn thêm cả ghi ta phím lõm, kèn tây. Thế nhưng “ngọn kèn tiếng trống” cổ truyền đưa người đã khuất về đến tận nơi an nghỉ cuối cùng vẫn là chủ đạo, nó chính một nét văn hóa làng quê Việt không bao giờ có thể phai mờ.
Trong hành trình hiện đại hóa, giá trị ấy vẫn cần được gìn giữ, lan tỏa để mỗi người con đất Việt hiểu, trân trọng và thực hành nghiêm túc. Đó cũng là sợi chỉ đỏ kết nối tiền nhân với hậu thế, quá khứ với hiện tại, giữ hồn dân tộc lung linh giữa vô vàn thay đổi của thời cuộc.
